درمان بی اشتهایی عصبی

از تشخیص تا پیگیری درمان

دکتر رامین افشاری

روانپزشک در شیراز

بی‌اشتهایی عصبی یک اختلال روانپزشکی از دسته اختلالات خوردن است که در آن فرد به‌ صورت مداوم مصرف غذا را محدود می‌کند، از افزایش وزن ترس شدید دارد و برداشت نادرستی از شکل یا وزن بدن خود پیدا می‌کند. بسیاری از بیماران حتی با وجود کاهش وزن شدید، خود را «چاق» تصور می‌کنند. این اختلال می‌تواند عملکرد تحصیلی، شغلی، اجتماعی و سلامت جسمی فرد را به‌ شدت مختل کند و در موارد شدید نیازمند بستری پزشکی باشد.

همه‌گیرشناسی

• شیوع نقطه‌ای: حدود ۰٫۳ تا ۱ درصد در زنان جوان.
• تفاوت جنسی: در زنان شایع ‌تر است اما در مردان نیز رو به افزایش گزارش می‌شود.
• کودکان و نوجوانان: شروع بیماری اغلب در نوجوانی و اوایل بزرگسالی است.
• سال به ‌روزرسانی شواهد: داده‌ها بر اساس مرور راهنماهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ به‌ روزرسانی شده‌اند.

علت‌شناسی

1- عوامل زیستی

• زمینه ژنتیکی و سابقه خانوادگی اختلالات خوردن
• تغییر در سیستم سروتونین و دوپامین مغز 
• اختلال در مدارهای تنظیم اشتها و پاداش 

2- عوامل روان‌شناختی

• کمال‌ گرایی شدید
• عزت‌ نفس پایین
• نیاز افراطی به کنترل
• اضطراب و وسواس فکری 

3- عوامل محیطی

• فشار فرهنگی برای لاغری
• تجربه تمسخر یا قلدری درباره وزن
• استرس‌های خانوادگی
• فعالیت در ورزش‌ها یا حرفه‌هایی که بر وزن تأکید دارند 

ملاک‌های تشخیصی بر اساس DSM-5-TR

برای تشخیص بی‌اشتهایی عصبی علائم زیر باید وجود داشته باشند:

1- محدودیت دریافت انرژی که منجر به کاهش وزن قابل‌توجه می‌شود

• مثال: فرد وعده‌های غذایی را حذف می‌کند، فقط غذاهای بسیار کم‌کالری مصرف می‌کند یا ساعت‌ها ورزش سنگین انجام می‌دهد تا وزنش کاهش یابد.

2- ترس شدید از افزایش وزن یا چاق شدن

• مثال: پس از خوردن مقدار کمی غذا احساس گناه شدید می‌کند یا بلافاصله ورزش افراطی انجام می‌دهد.

3- اختلال در ادراک وزن یا شکل بدن

مثال: با وجود لاغری شدید، در آینه خود را «چاق» می‌بیند یا مدام بخش‌هایی از بدنش را اندازه‌گیری می‌کند.

چه زمانی مراجعه به روان‌پزشک لازم است

• کاهش وزن شدید یا سریع
• قطع قاعدگی یا اختلال هورمونی
• ضعف، سرگیجه یا غش
• اشتغال ذهنی شدید با وزن و کالری
• پرهیز افراطی از غذا خوردن در جمع
• استفراغ عمدی یا ورزش اجباری
• افسردگی، اضطراب یا افکار خودکشی
• اختلال در عملکرد تحصیلی، شغلی یا خانوادگی 

شیوه‌های درمانی

• روان‌ درمانی فردی
• خانواده‌ درمانی
• درمان شناختی رفتاری (CBT-E)
• بازتوانی تغذیه‌ای
• دارودرمانی
• بستری پزشکی یا روانپزشکی در موارد شدید
• درمان‌های تحریک مغزی 

درمان دارویی

دارودرمانی در بی‌اشتهایی عصبی معمولاً نقش کمکی دارد و به ‌تنهایی درمان اصلی محسوب نمی‌شود. هدف داروها کاهش اضطراب، وسواس فکری، افسردگی همراه و کمک به تثبیت وضعیت روانی بیمار است.

داروهای رایج شامل

• داروهایی مانند برخی SSRIها یا داروهای آتیپیک در بعضی بیماران و بر اساس ارزیابی روانپزشک استفاده می‌شوند.

درمان‌های نوین تحریک مغزی

• rTMS و tDCS در سال‌های اخیر به‌ عنوان درمان کمکی برای برخی بیماران مبتلا به اختلالات خوردن مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. این روش‌ها با هدف تعدیل فعالیت شبکه‌های مغزی مرتبط با کنترل تکانه، اضطراب و تصویر بدن استفاده می‌شوند. 

این درمان‌ها جایگزین روان‌درمانی و درمان استاندارد نیستند و معمولاً به‌عنوان مداخله مکمل به کار می‌روند.

ECT: الکتروشوک درمانی (ECT) درمان روتین بی‌اشتهایی عصبی نیست، اما در موارد خاص مانند افسردگی شدید مقاوم، کاتاتونیا، خطر بالای خودکشی یا سوء تغذیه تهدید کننده حیات، ممکن است به‌ عنوان یک مداخله نجات‌ بخش در نظر گرفته شود. ECT همیشه تحت ارزیابی تخصصی و با رعایت استانداردهای ایمنی انجام می‌شود.

پیش‌آگهی

پیش‌آگهی بی‌اشتهایی عصبی متغیر است. درمان زودهنگام، حمایت خانوادگی مناسب و همکاری بیمار با درمان می‌تواند احتمال بهبود را افزایش دهد. برخی بیماران بهبود کامل پیدا می‌کنند اما در بخشی از افراد احتمال عود یا مزمن شدن بیماری وجود دارد. تشخیص و درمان سریع نقش مهمی در کاهش عوارض جسمی و روانی دارد.

پرسش های متداول درباره بی اشتهایی عصبی

1- آیا بی‌اشتهایی عصبی فقط در زنان دیده می‌شود؟

خیر. اگرچه در زنان شایع‌ تر است اما مردان نیز ممکن است به این اختلال مبتلا شوند.

2- آیا فرد مبتلا متوجه شدت بیماری خود هست؟

در بسیاری موارد خیر. بیماران ممکن است شدت کاهش وزن یا خطرات جسمی را انکار کنند.

3- آیا بی‌اشتهایی عصبی خطرناک است؟

بله. این اختلال می‌تواند موجب مشکلات قلبی، هورمونی، استخوانی و حتی مرگ شود.

4- آیا فقط با غذا خوردن مشکل حل می‌شود؟

خیر. درمان نیازمند مداخلات روانشناختی و روانپزشکی در کنار بازتوانی تغذیه‌ای است.

5- آیا امکان عود بیماری وجود دارد؟

بله. به همین دلیل پیگیری طولانی‌ مدت و درمان نگهدارنده اهمیت زیادی دارد.

در نهایت

بی‌اشتهایی عصبی صرفاً یک مشکل مربوط به غذا یا وزن نیست بلکه اختلالی پیچیده و قابل‌ درمان در حوزه سلامت روان است. مراجعه زودهنگام به روانپزشک می‌تواند از عوارض جدی جسمی و روانی جلوگیری کند. برای تعیین وقت می توانید از طریق بخش نوبت دهی سایت اقدام کنید تا برنامه درمانی مناسب شرایط شما تنظیم شود.

دکتر رامین افشاری/ متخصص اعصاب و روان در شیراز

منابع کلیدی

• American Psychiatric Association | DSM-5-TR | 2022
• NICE Guideline | Eating Disorders Recognition and Treatment | 2020 Update
• World Health Organization | Mental Health and Eating Disorders | 2023
• Lancet Psychiatry | Eating Disorders Review | 2024
• National Institute of Mental Health | Eating Disorders | 2024