درمان پرخوری عصبی

از تشخیص تا پیگیری درمان

دکتر رامین افشاری

روانپزشک در شیراز

بولیمیا نروزا یا پرخوری عصبی یک اختلال روانپزشکی از گروه اختلالات خوردن است که در آن فرد به ‌طور مکرر دچار حملات پرخوری می‌شود و سپس برای جلوگیری از افزایش وزن رفتارهای جبرانی انجام می‌دهد. این رفتارها می‌توانند شامل استفراغ عمدی، مصرف ملین‌ها، روزه ‌داری طولانی یا ورزش افراطی باشند. برخلاف بی‌اشتهایی عصبی، بسیاری از بیماران مبتلا به بولیمیا ممکن است وزن طبیعی یا نزدیک به طبیعی داشته باشند و به همین دلیل بیماری آن‌ها دیرتر تشخیص داده شود.

همه‌گیرشناسی

• شیوع نقطه‌ای: حدود ۱ تا ۲ درصد در جمعیت عمومی
• تفاوت جنسی: در زنان شایع‌تر است اما مردان نیز ممکن است مبتلا شوند
• کودکان و نوجوانان: شروع بیماری معمولاً در اواخر نوجوانی یا اوایل بزرگسالی است
• سال به ‌روزرسانی شواهد: اطلاعات بر اساس راهنماها ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ به‌ روزرسانی شده‌اند

علت‌شناسی

1- عوامل زیستی

• سابقه خانوادگی اختلالات خوردن
• اختلال در سیستم سروتونین و تنظیم اشتها
• زمینه ژنتیکی برای تکانشگری و اضطراب 

2- عوامل روان‌شناختی

• عزت ‌نفس پایین
• نارضایتی از تصویر بدن
• اضطراب، افسردگی یا تکانشگری
• حساسیت زیاد به قضاوت دیگران 

3- عوامل محیطی

• ففشار اجتماعی برای لاغری
• رژیم‌های سخت و محدودکننده
• تجربه قلدری یا انتقاد درباره وزن
• استرس‌های خانوادگی و عاطفی 

ملاک‌های تشخیصی بر اساس DSM-5-TR

1- دوره‌های مکرر پرخوری

• مثال: فرد در مدت کوتاهی حجم زیادی غذا می‌خورد و احساس می‌کند نمی‌تواند خوردن را متوقف کند.

2- رفتارهای جبرانی نامناسب و مکرر

• مثال: فرد پس از پرخوری به‌ سرعت خود را وادار به استفراغ می‌کند یا ساعت‌ها ورزش می‌کند.

3- تکرار پرخوری و رفتار جبرانی

• این رفتارها به‌ طور متوسط حداقل هفته‌ ای یک بار و به مدت سه ماه رخ می‌دهند.

4- تأثیر بیش‌ از حد وزن و شکل بدن بر عزت‌ نفس

• مثال: خلق‌ وخو و احساس ارزشمندی فرد کاملاً به عدد ترازو یا ظاهر بدن وابسته است.

5- علائم صرفاً در دوره بی‌اشتهایی عصبی رخ ندهند

• اگر علائم فقط در چارچوب بی‌اشتهایی عصبی باشند، تشخیص پرخوری عصبی مطرح نمی‌شود.

چه زمانی مراجعه به روان‌پزشک لازم است

• حملات مکرر پرخوری
• استفراغ عمدی یا مصرف مکرر ملین
• نوسانات شدید وزن
• احساس شرم و پنهان‌ کاری درباره غذا خوردن
• اضطراب یا افسردگی همراه
• ضعف، کم‌آبی یا اختلالات الکترولیتی
• افکار خودکشی یا آسیب به خود
• اختلال در روابط، تحصیل یا شغل 

شیوه‌های درمانی

• درمان شناختی رفتاری (CBT-E)
• روان‌درمانی فردی
• خانواده‌درمانی
• مشاوره تغذیه
• دارودرمانی
• درمان اختلالات همزمان مانند افسردگی یا اضطراب
• درمان‌های تحریک مغزی در برخی موارد 

درمان دارویی

دارودرمانی در پرخوری عصبی می‌تواند به کاهش دفعات پرخوری و رفتارهای جبرانی کمک کند. همچنین درمان دارویی در کنترل افسردگی، اضطراب و افکار وسواسی مرتبط با غذا نقش مهمی دارد.

داروهای رایج شامل

• برخی داروهای ضد افسردگی بویژه SSRIها ممکن است در درمان این اختلال استفاده شوند.

درمان‌های نوین تحریک مغزی

• rTMS و tDCS و tDCS در برخی مطالعات برای کاهش تکانشگری، اشتغال ذهنی با غذا و بهبود تنظیم هیجان بررسی شده‌اند.

این درمان‌ها جایگزین روان‌درمانی و درمان استاندارد نیستند و معمولاً به‌عنوان مداخله مکمل به کار می‌روند.

• ECT: الکتروشوک درمانی (ECT) درمان اصلی پرخوری عصبی نیست اما در صورت وجود افسردگی شدید مقاوم، خطر خودکشی یا برخی اختلالات شدید همزمان ممکن است مورد استفاده قرار گیرد. تصمیم‌ گیری درباره ECT نیازمند ارزیابی تخصصی دقیق است.

پیش‌آگهی

بسیاری از بیماران با درمان مناسب بهبود قابل‌ توجهی پیدا می‌کنند. درمان زودهنگام، حمایت خانوادگی و پیگیری منظم می‌تواند احتمال بهبود پایدار را افزایش دهد. در صورت عدم درمان، بولیمیا ممکن است مزمن شود و عوارض جسمی و روانی متعددی ایجاد کند.

پرسش های متداول درباره پرخوری عصبی

1- آیا افراد مبتلا به بولیمیا همیشه اضافه‌وزن دارند؟

خیر. بسیاری از بیماران وزن طبیعی دارند و بیماری آن‌ها ممکن است پنهان بماند.

2- آیا استفراغ عمدی خطرناک است؟

بله. استفراغ مکرر می‌تواند موجب آسیب دندان‌ها، مشکلات قلبی و اختلال الکترولیتی شود.

3- آیا بولیمیا فقط مربوط به غذا خوردن است؟

خیر. این اختلال معمولاً با مشکلات هیجانی، اضطراب و عزت‌نفس پایین همراه است.

4- آیا درمان بولیمیا امکان‌پذیر است؟

بله. بسیاری از بیماران با روان‌درمانی و درمان مناسب بهبود پیدا می‌کنند.

5- آیا احتمال عود وجود دارد؟

بله. پیگیری درمان و حفظ سبک زندگی سالم در پیشگیری از عود اهمیت زیادی دارد.

در نهایت

بولیمیا نروزا یا پرخوری عصبی می‌تواند چرخه‌ ای فرساینده از پرخوری، احساس گناه و رفتارهای جبرانی ایجاد کند اما درمان مؤثر برای آن وجود دارد. مراجعه زودهنگام به روانپزشک و شروع درمان تخصصی می‌تواند به بازگشت آرامش، سلامت جسم و بهبود کیفیت زندگی کمک کند. برای تعیین وقت می توانید از طریق بخش نوبت دهی سایت اقدام کنید تا برنامه درمانی مناسب شرایط شما تنظیم شود.

دکتر رامین افشاری/ متخصص اعصاب و روان در شیراز

منابع کلیدی

• American Psychiatric Association | DSM-5-TR | 2022
• NICE Guideline | Eating Disorders Recognition and Treatment | 2020 Update
• World Health Organization | Eating Disorders and Mental Health | 2023
• Lancet Psychiatry | Bulimia Nervosa Review | 2024
• National Institute of Mental Health | Eating Disorders | 2024