درمان اضطراب بیماری

از تشخیص تا پیگیری درمان

دکتر رامین افشاری

روانپزشک در شیراز

اضطراب بیماری یا Illness Anxiety Disorder که در گذشته با عنوان «خود بیمارانگاری» شناخته می‌شد نوعی اختلال روانپزشکی است که در آن فرد اشتغال ذهنی شدید و مداومی درباره مبتلا بودن یا مبتلا شدن به یک بیماری جدی دارد. این نگرانی معمولاً با علائم جسمی خفیف یا حتی بدون علامت جسمی ایجاد می‌شود. فرد ممکن است تپش قلب ساده را نشانه سکته قلبی یا سردرد خفیف را نشانه تومور مغزی تفسیر کند. این اضطراب اغلب با بررسی مکرر بدن، جستجوی اینترنتی علائم یا درخواست آزمایش‌های مکرر همراه است و می‌تواند عملکرد شغلی، اجتماعی و خانوادگی فرد را مختل کند.

همه‌گیرشناسی

• شیوع نقطه‌ای: حدود ۱ تا ۳ درصد جمعیت عمومی است.
• شیوع مادام‌ العمر: تخمین زده می‌شود حدود ۵ درصد افراد درجاتی از اضطراب بیماری را تجربه کنند.
• تفاوت جنسی: در زنان و مردان تقریباً به یک میزان دیده می‌شود.
• کودکان و نوجوانان: بیشتر در اوایل بزرگسالی شروع می‌شود اما نگرانی‌ های سلامت می‌تواند در نوجوانی نیز آغاز گردد.
• سال به‌ روزرسانی شواهد: اطلاعات مبتنی بر DSM-5-TR تا سال ۲۰۲۵ است. 

علت‌شناسی

1- عوامل زیستی

• حساسیت بیشتر سیستم عصبی به علائم بدنی
• سابقه خانوادگی اختلالات اضطرابی
• فعالیت بیش‌ ازحد مدارهای مغزی مرتبط با تهدید و اضطراب 

2- عوامل روان‌شناختی

• تفسیر فاجعه ‌آمیز علائم جسمی
• اضطراب بالا و تحمل پایین نسبت به ابهام
• تجربه بیماری شدید در خود یا اطرافیان 

3- عوامل محیطی

• مواجهه مکرر با اخبار پزشکی یا مرگ‌ و میر
• جستجوی وسواس‌گونه علائم در اینترنت
• تجربه کودکی همراه با بیماری مزمن در خانواده 

ملاک‌های تشخیصی بر اساس DSM-5-TR

1- اشتغال ذهنی با ابتلا یا مبتلا شدن به بیماری جدی

مثال: فرد با وجود آزمایش‌های طبیعی همچنان مطمئن است که سرطان یا بیماری قلبی دارد.

2- علائم جسمی وجود ندارند یا بسیار خفیف هستند

مثال: احساس خفیف درد معده به‌ عنوان نشانه سرطان معده تفسیر می‌شود.

3- سطح بالای اضطراب درباره سلامت

فرد به‌ راحتی درباره وضعیت جسمی خود نگران می‌شود.

4- رفتارهای مرتبط با سلامت بصورت افراطی یا اجتناب وجود دارد

مثال رفتار افراطی: اندازه‌ گیری مکرر فشار خون یا جستجوی اینترنتی علائم

مثال اجتناب: نرفتن به بیمارستان از ترس شنیدن تشخیص بیماری

5- نگرانی حداقل ۶ ماه ادامه داشته باشد

ممکن است نوع بیماری مورد نگرانی در طول زمان تغییر کند.

چه زمانی مراجعه به روان‌پزشک لازم است

• نگرانی مداوم درباره بیماری با وجود اطمینان پزشکان
• انجام مکرر آزمایش‌ها بدون یافتن علت پزشکی
• اختلال در خواب، کار یا روابط به دلیل ترس از بیماری
• جستجوی وسواس‌ گونه علائم در اینترنت
• حملات اضطرابی هنگام احساس علائم بدنی طبیعی
• اجتناب از فعالیت‌های روزمره به علت ترس از بیماری 

شیوه‌های درمانی

• روان‌ درمانی شناختی رفتاری (CBT)
• دارو درمانی
• آموزش روانی
• درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)
• ذهن‌آگاهی
• درمان‌های نوین تحریک مغزی 

درمان دارویی

دارودرمانی در افرادی که اضطراب شدید، نشخوار ذهنی مداوم یا همزمانی با افسردگی دارند می‌تواند شدت علائم را کاهش دهد و کیفیت زندگی را بهبود بخشد.

داروهای رایج شامل

• داروهای رایج شامل مهارکننده‌های بازجذب سروتونین (SSRIs)

درمان‌های نوین تحریک مغزی

rTMS و tDCS: به‌ عنوان درمان کمکی در برخی بیماران مقاوم به درمان بررسی شده‌اند. این روش‌ها با تنظیم فعالیت نواحی مغزی مرتبط با اضطراب می‌توانند به کاهش نشخوارهای ذهنی و نگرانی‌های سلامت کمک کنند. 

پیش‌آگهی

پیش‌آگهی اضطراب بیماری در صورت تشخیص زودهنگام مناسب است. بسیاری از بیماران با CBT و درمان منظم کاهش قابل‌توجهی در نگرانی‌های سلامت تجربه می‌کنند. در صورت عدم درمان، علائم ممکن است مزمن شوند و باعث افت عملکرد شغلی، اجتماعی و خانوادگی گردند.

پرسش های متداول درباره اضطراب بیماری

1. آیا اضطراب بیماری یعنی فرد بیماری را تصور می‌کند؟

خیر. نگرانی و اضطراب فرد واقعی است اما تفسیر او از علائم بدنی اغراق‌ آمیز یا نادرست است.

2. آیا جستجو کردن علائم می‌تواند اضطراب بیماری را بدتر کند؟

بله. جستجوی مکرر علائم در اینترنت معمولاً اضطراب را افزایش می‌دهد.

3. بهترین درمان اضطراب بیماری چیست؟

روان‌ درمانی شناختی رفتاری (CBT) مؤثرترین درمان شناخته‌ شده است.

4. آیا اضطراب بیماری با افسردگی همراه می‌شود؟

بله. بسیاری از بیماران همزمان علائم افسردگی یا سایر اختلالات اضطرابی دارند.

5. آیا این اختلال قابل درمان کامل است؟

در بسیاری از افراد علائم با درمان مناسب بطور چشمگیری کاهش می‌ یابد و عملکرد طبیعی بازمی‌گردد.

در نهایت

زندگی با ترس دائمی از بیماری می‌تواند خسته‌ کننده و فرساینده باشد اما اضطراب بیماری یک اختلال قابل درمان است. دریافت کمک تخصصی می‌تواند به شما کمک کند دوباره احساس آرامش و کنترل بر زندگی خود داشته باشید. برای تعیین وقت می توانید از طریق بخش نوبت دهی سایت اقدام کنید تا برنامه درمانی مناسب شرایط شما تنظیم شود.

دکتر رامین افشاری/ متخصص اعصاب و روان در شیراز

منابع کلیدی

• American Psychiatric Association | DSM-5-TR | 2022
• NICE Guidelines | Health Anxiety Management | 2024
• New England Journal of Medicine | Illness Anxiety Disorder Review | 2023
• World Health Organization | Mental Health and Anxiety Disorders | 2024