درمان درد روان تنی

از تشخیص تا پیگیری درمان

دکتر رامین افشاری

روانپزشک در شیراز

درد روان‌تنی یا اختلال علائم جسمانی با درد غالب، نوعی اختلال روان‌پزشکی است که در آن فرد دردهای مداوم و واقعی را تجربه می‌کند اما عوامل روان‌شناختی مانند اضطراب، استرس مزمن، تعارض‌های هیجانی یا افسردگی در شدت، تداوم یا تشدید علائم نقش مهمی دارند. این دردها ممکن است در ناحیه سر، گردن، کمر، شکم، مفاصل یا کل بدن ایجاد شوند و معمولاً باعث مراجعه مکرر به پزشکان مختلف می‌شوند. برخلاف تصور رایج، بیمار درد را «تصور» نمی‌کند بلکه مغز نسبت به سیگنال‌های درد حساس‌تر شده است.

همه‌گیرشناسی

• شیوع نقطه‌ ای اختلال علائم جسمانی در جمعیت عمومی حدود ۵ تا ۷ درصد گزارش شده است.
• شیوع مادام‌ العمر دردهای روان‌ تنی و اختلالات مرتبط با علائم جسمانی بیشتر از آمار نقطه‌ ای است و در مراجعات پزشکی عمومی شیوع بالایی دارد.
• این اختلال در زنان بیشتر از مردان دیده می‌شود.
• در نوجوانان و حتی کودکان نیز ممکن است به‌صورت درد شکم، سردرد یا درد اندام‌ها بروز کند.
• داده‌های اپیدمیولوژیک و راهنماهای تشخیصی بر اساس DSM-5-TR و مرورهای به‌ روزشده تا سال ۲۰۲۴ تنظیم شده‌اند. 

علت شناسی

1- عوامل زیستی

• حساسیت بیش‌ ازحد سیستم عصبی به درد
• تغییر در انتقال‌ دهنده‌های عصبی مانند سروتونین و نورآدرنالین
• زمینه ژنتیکی اضطراب و افسردگی
• اختلال در تنظیم محور استرس مغزی ـ هورمونی 

2- عوامل روان‌شناختی

• اضطراب مزمن
• افسردگی
• سرکوب هیجان‌ها
• اشتغال ذهنی مداوم با سلامت جسم
• تجربه تروما یا فشار روانی شدید 

3- عوامل محیطی

• استرس شغلی یا خانوادگی
• بیماری جسمی مزمن در اطرافیان
• یادگیری الگوهای بیماری در خانواده
• مشکلات اقتصادی و اجتماعی
• کمبود حمایت عاطفی 

ملاک‌های تشخیصی بر اساس DSM-5-TR

معیار اول: وجود یک یا چند علامت جسمانی آزاردهنده

• کمردرد روزانه
• سردرد شدید
• درد شکم یا قفسه سینه
• درد منتشر عضلانی

این دردها عملکرد شغلی، خواب یا روابط فرد را مختل می‌کنند.

معیار دوم: افکار، احساسات یا رفتارهای بیش‌ از حد مرتبط با علائم

. نگرانی شدید و مداوم درباره خطرناک بودن درد

مثال: فرد با وجود طبیعی بودن آزمایش‌ها همچنان نگران سرطان یا بیماری کشنده است.

. اضطراب شدید درباره سلامت

مثال: مرتب بدن خود را بررسی می‌کند یا دائم درباره درد جستجو می‌کند.

. صرف زمان و انرژی زیاد برای علائم

مثال: مراجعه مکرر به پزشکان متعدد، انجام آزمایش‌های تکراری یا ناتوانی در تمرکز روی کار روزانه. 

معیار سوم: تداوم علائم

اگرچه ممکن است شدت درد تغییر کند اما وضعیت علامت‌دار معمولاً بیش از ۶ ماه ادامه دارد.

چه زمانی مراجعه به روان‌پزشک لازم است

• درد مزمن بدون علت جسمی مشخص
• پاسخ نگرفتن از درمان‌های معمول پزشکی
• همزمانی درد با اضطراب یا افسردگی
• اختلال خواب، خستگی و کاهش عملکرد روزانه
• نگرانی شدید و وسواس‌ گونه درباره بیماری
• مراجعه مکرر به مراکز درمانی بدون بهبود پایدار
• تأثیر درد بر روابط خانوادگی یا شغلی 

شیوه‌های درمانی

• روان‌ درمانی شناختی ـ رفتاری (CBT)
• درمان دارویی
• درمان مبتنی بر ذهن‌آگاهی
• مدیریت استرس
• درمان‌های خانوادگی 
• درمان‌های نوین تحریک مغزی

درمان دارویی

دارودرمانی در بسیاری از بیماران می‌تواند شدت درد، اضطراب همراه و حساسیت عصبی را کاهش دهد. هدف درمان صرفاً حذف درد نیست بلکه بهبود کیفیت زندگی و بازگشت عملکرد طبیعی فرد است.

داروهای رایج شامل

داروهای ضدافسردگی بویژه برخی داروهای مؤثر بر سروتونین و نورآدرنالین ممکن است در کاهش دردهای مزمن روان‌ تنی مفید باشند. در برخی بیماران، درمان اضطراب یا اختلال افسردگی زمینه‌ای نیز اهمیت زیادی دارد.

درمان‌های نوین تحریک مغزی

روش‌های نوین تحریک مغزی به عنوان درمان کمکی در برخی اختلالات خلقی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

• rTMS و tDCS : در برخی بیماران مبتلا به درد مزمن، افسردگی یا اضطراب همراه می‌توانند به‌ عنوان درمان کمکی استفاده شوند. این روش‌ها با تنظیم فعالیت نواحی خاص مغز ممکن است حساسیت به درد و نشخوار ذهنی را کاهش دهند. 
• ECT: الکتروشوک درمانی (ECT) معمولاً درمان خط اول درد روان‌تنی نیست اما در موارد شدید همراه با افسردگی اساسی مقاوم، افکار خودکشی یا ناتوانی شدید عملکردی ممکن است توسط روان‌ پزشک توصیه شود.

پیش‌آگهی

پیش‌آگهی درد روان‌ تنی در صورت تشخیص زودهنگام و همکاری درمانی مناسب معمولاً خوب است. بیمارانی که همزمان روان‌ درمانی، اصلاح سبک زندگی و درمان دارویی مناسب دریافت می‌کنند اغلب کاهش قابل‌ توجهی در شدت درد و بهبود عملکرد روزانه را تجربه می‌کنند. استرس مزمن و قطع زودهنگام درمان می‌تواند احتمال عود علائم را افزایش دهد.

پرسش های متداول درباره درد روان تنی

1- آیا درد روان‌تنی واقعی است؟

بله. درد کاملاً واقعی است اما عوامل روان‌شناختی در شدت و تداوم آن نقش دارند.

2- آیا همه آزمایش‌ها در این بیماران طبیعی است؟

نه همیشه. ممکن است برخی مشکلات جسمی خفیف وجود داشته باشند اما شدت درد معمولاً فراتر از یافته‌های پزشکی است.

3- آیا اضطراب می‌تواند باعث درد جسمی شود؟

بله. اضطراب مزمن می‌تواند باعث تنش عضلانی، سردرد، درد قفسه سینه و مشکلات گوارشی شود.

4- درمان درد روان‌ تنی چقدر طول می‌کشد؟

مدت درمان بسته به شدت علائم، استرس‌های زندگی و همکاری بیمار متفاوت است اما بسیاری از بیماران طی چند ماه بهبود قابل‌ توجهی پیدا می‌کنند.

5- آیا بدون دارو هم درمان ممکن است؟

در برخی موارد خفیف، روان‌ درمانی و مدیریت استرس کمک‌کننده‌اند اما در موارد متوسط تا شدید، ترکیب درمان‌ها معمولاً مؤثرتر است.

در نهایت

اگر مدت‌هاست با دردهای مداوم و خسته‌ کننده زندگی می‌کنید و پاسخ روشنی برای آن پیدا نکرده‌اید بدانید که این وضعیت قابل درک و قابل درمان است. مراجعه زود هنگام به روان‌ پزشک می‌تواند از مزمن شدن درد و فرسودگی روانی جلوگیری کند و مسیر بازگشت به زندگی عادی را هموار سازد. برای تعیین وقت می توانید از طریق بخش نوبت دهی سایت اقدام کنید تا برنامه درمانی مناسب شرایط شما تنظیم شود.

دکتر رامین افشاری/ متخصص اعصاب و روان در شیراز

منابع کلیدی

• American Psychiatric Association | DSM-5-TR | 2022
• NICE Guidelines | Medically Unexplained Symptoms and Chronic Pain | 2023
• World Health Organization | Chronic Pain and Mental Health | 2023
• UpToDate | Somatic Symptom Disorder | 2024
• Lancet Psychiatry | Chronic Pain and Psychiatric Comorbidity | 2024